#рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп_рд╢िрдХ्рд╖ा_рдиीрддि
#рдорд╣рдд्рдд्рд╡_рд╡_рдЪुрдиौрддिрдпाँ
(An education policy that is sweeping in its vision)
рдЬीрд╡рди рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХो рджेрдЦрддे рд╣ुрдП рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рдХрд░ाрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╡्рдпाрдкрдХ рдмрджрд▓ाрд╡ों рдХे рд▓िрдпे рдирдИ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХो рдоंрдЬूрд░ी рджे рджी рд╣ै। рдХрд░ीрдм рддीрди рджрд╢рдХ рдХे рдмाрдж рджेрд╢ рдоें рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХो рдоंрдЬूрд░ी рджी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╡рд░्рд╖ 1986 рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдеी рдФрд░ рд╡рд░्рд╖ 1992 рдоें рдЗрд╕рдоें рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЙрдо्рдоीрдж рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдирд╡ीрди рдФрд░ рд╕рд░्рд╡ांрдЧीрдг рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рд░рдЦेрдЧी। рд╡िрджिрдд рд╣ै рдХि рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि, 2020 рдХो рддैрдпाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдкрд░ाрдорд░्рд╢ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдЖрдпोрдЬिрдд рдХी рдЧрдпी рдеी। рдЬिрд╕рдоें рджेрд╢ рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡рд░्рдЧों рд╕े рд░рдЪрдиाрдд्рдордХ рд╕ुрдЭाрд╡ рдоाँрдЧे рдЧрдП рдеे।
рдк्рд░ाрдк्рдд рд╕ुрдЭाрд╡ों рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрджों рдХे рдЕрдиुрднрд╡ рддрдеा рдХे. рдХрд╕्рддूрд░ीрд░ंрдЧрди рд╕рдоिрддि рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рддрдХ рд╕рдмрдХी рдЖрд╕ाрди рдкрд╣ुँрдЪ, рд╕рдорддा, рдЧुрдгрд╡рдд्рддा, рд╡рд╣рдиीрдпрддा рдФрд░ рдЬрд╡ाрдмрджेрд╣ी рдХे рдЖрдзाрд░рднूрдд рд╕्рддंрднों рдкрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рдпрд╣ рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рд╕рддрдд рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓िрдпे ‘рдПрдЬेंрдбा 2030’ рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп 21рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХे рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╕्рдХूрд▓ рдФрд░ рдХॉрд▓ेрдЬ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЕрдзिрдХ рд╕рдордЧ्рд░, рд▓рдЪीрд▓ा рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рднाрд░рдд рдХो рдПрдХ рдЬ्рдЮाрди рдЖрдзाрд░िрдд рдЬीрд╡ंрдд рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣ाрд╢рдХ्рддि рдоें рдмрджрд▓рдХрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЫाрдд्рд░ рдоें рдиिрд╣िрдд рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдХ्рд╖рдорддाрдУं рдХो рд╕ाрдордиे рд▓ाрдиा рд╣ै।
#рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп_рд╢िрдХ्рд╖ा_рдиीрддि1968
рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдпрд╣ рдкрд╣рд▓ी рдиीрддि рдХोрдаाрд░ी рдЖрдпोрдЧ (1964-1966) рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी।
рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рдХा рд╡िрд╖рдп рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।
14 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рддрдХ рдХे рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдпे рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдмेрд╣рддрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдпोрдЧ्рдпрддा рдкрд░ рдлोрдХрд╕ рдХिрдпा рдЧрдпा।
рдЗрд╕ рдиीрддि рдиे рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдХे рд╢िрдХ्рд╖рдг рдХो рднी рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣िрдд рдХिрдпा, рдЬिрд╕े рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рдПрдХ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣िрд╕्рд╕ा рдоाрдиा рдЬाрддा рдеा।
рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░ рдХेрди्рдж्рд░ीрдп рдмрдЬрдЯ рдХा 6 рдк्рд░рддिрд╢рдд рд╡्рдпрдп рдХрд░рдиे рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд░рдЦा।
рдоाрдз्рдпрдоिрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ ‘рдд्рд░िрднाрд╖ा рд╕ूрдд्рд░’ рд▓ाрдЧू рдХрд░рдиे рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा рдЧрдпा।
#рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп_рд╢िрдХ्рд╖ा_рдиीрддि1986
рдЗрд╕ рдиीрддि рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдЕрд╕рдоाрдирддाрдУं рдХो рджूрд░ рдХрд░рдиे рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рднाрд░рддीрдп рдорд╣िрд▓ाрдУं, рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬाрддि рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рд▓िрдпे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдХी рдмрд░ाрдмрд░ी рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ реЫोрд░ рджेрдиा рдеा।
рдЗрд╕ рдиीрддि рдиे рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╕्рдХूрд▓ों рдХो рдмेрд╣рддрд░ рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдпे "рдСрдкрд░ेрд╢рди рдм्рд▓ैрдХрдмोрд░्рдб" рд▓ॉрди्рдЪ рдХिрдпा।
рдЗрд╕ рдиीрддि рдиे рдЗंрджिрд░ा рдЧांрдзी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоुрдХ्рдд рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХे рд╕ाрде ‘рдУрдкрди рдпूрдиिрд╡рд░्рд╕िрдЯी’ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХिрдпा।
рдЧ्рд░ाрдоीрдг рднाрд░рдд рдоें рдЬрдоीрдиी рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдмрдв़ाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдП рдорд╣ाрдд्рдоा рдЧांрдзी рдХे рджрд░्рд╢рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд "рдЧ्рд░ाрдоीрдг рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп" рдоॉрдбрд▓ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд▓िрдпे рдиीрддि рдХा рдЖрд╣्рд╡ाрди рдХिрдпा рдЧрдпा।
#рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп_рд╢िрдХ्рд╖ा_рдиीрддि_рдоें_рд╕ंрд╢ोрдзрди1992
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि, 1986 рдоें рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рджेрд╢ рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХे рд▓िрдпे рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдПрдХ рдЖрдо рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рдиा рдеा।
рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рдФрд░ рдЖрд░्рдХिрдЯेрдХ्рдЪрд░ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдоों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХे рд▓िрдпे рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Joint Entrance Examination-JEE) рдФрд░ рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (All India Engineering Entrance Examination-AIEEE) рддрдеा рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХे рд▓िрдпे рд░ाрдЬ्рдп рд╕्рддрд░ीрдп рдЗंрдЬीрдиिрдпрд░िंрдЧ рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (SLEEE) рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХी।
рдЗрд╕рдиे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдХी рдмрд╣ुрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг рдЫाрдд्рд░ों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЕрднिрднाрд╡рдХों рдкрд░ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ рдФрд░ рд╡िрдд्рддीрдп рдмोрдЭ рдХो рдХрдо рдХрд░рдиे рдХी рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд╣рд▓ рдХिрдпा।
#рд╢िрдХ्рд╖ा_рдиीрддि_рдоें_рдкрд░िрд╡рд░्рддрди_рдХी_рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा_рдХ्рдпों?
рдмрджрд▓рддे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рдЬ्рдЮाрди рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддाрдУं рдХी рдкूрд░्рддि рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рдоौрдЬूрджा рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдеी।
рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдЧुрдгрд╡рдд्рддा рдХो рдмреЭाрдиे, рдирд╡ाрдЪाрд░ рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдХो рдмреЭाрд╡ा рджेрдиे рдХे рд▓िрдпे рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдеी।
рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоाрдирдХों рдХो рдЕрдкрдиाрдиे рдХे рд▓िрдпे рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рдеी।
#рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп_рд╢िрдХ्рд╖ा_рдиीрддि2020
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि-2020 рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рдкрд╣ुँрдЪ, рд╕рдорддा, рдЧुрдгрд╡рдд्рддा, рд╡рд╣рдиीрдпрддा рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рдЬैрд╕े рдоुрдж्рджों рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рддрд╣рдд рдХेंрдж्рд░ рд╡ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдХे рд╕рд╣рдпोрдЧ рд╕े рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкрд░ рджेрд╢ рдХी рдЬीрдбीрдкी рдХे 6% рд╣िрд╕्рд╕े рдХे рдмрд░ाрдмрд░ рдиिрд╡ेрд╢ рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै। рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╣ी ‘рдоाрдирд╡ рд╕ंрд╕ाрдзрди рд╡िрдХाрд╕ рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп’ (Ministry of Human Resource Development- MHRD) рдХा рдиाрдо рдмрджрд▓ рдХрд░ ‘рд╢िрдХ्рд╖ा рдоंрдд्рд░ाрд▓рдп’ (Education Ministry) рдХрд░рдиे рдХो рднी рдоंреЫूрд░ी рджी рдЧрдИ рд╣ै।
#рдк्рд░рдоुрдЦ_рдмिंрджु
#рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ_рд╢िрдХ्рд╖ा_рд╕े_рд╕ंрдмंрдзिрдд_рдк्рд░ाрд╡рдзाрди
3 рд╡рд░्рд╖ рд╕े 8 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдпे рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХा рджो рд╕рдоूрд╣ों рдоें рд╡िрднाрдЬрди-
3 рд╡рд░्рд╖ рд╕े 6 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рд▓िрдпे рдЖँрдЧрдирд╡ाреЬी/рдмाрд▓рд╡ाрдЯिрдХा/рдк्рд░ी-рд╕्рдХूрд▓ (Pre-School) рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдоुрдл्рдд, рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рдЧुрдгрд╡рдд्рддाрдкूрд░्рдг ‘рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдмाрд▓्рдпाрд╡рд╕्рдеा рджेрдЦрднाрд▓ рдФрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा’ (Early Childhood Care and Education- ECCE) рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзрддा рд╕ुрдиिрд╢्рдЪिрдд рдХрд░рдиा।
6 рд╡рд░्рд╖ рд╕े 8 рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдХрдХ्рд╖ा 1 рдФрд░ 2 рдоें рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░рджाрди рдХी рдЬाрдПрдЧी।
рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдмрд╣ुрд╕्рддрд░ीрдп рдЦेрд▓ рдФрд░ рдЧрддिрд╡िрдзि рдЖрдзाрд░िрдд рдмрдиाрдиे рдХो рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджी рдЬाрдПрдЧी।
NEP рдоें MHRD рдж्рд╡ाрд░ा ‘рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рдПрдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоिрд╢рди’ (National Mission on Foundational Literacy and Numeracy) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдоांрдЧ рдХी рдЧрдИ рд╣ै।
рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡рд░्рд╖ 2025 рддрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХ рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдХрдХ्рд╖ा-3 рддрдХ рдХे рд╕рднी рдмрдЪ्рдЪों рдоें рдмुрдиिрдпाрджी рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдФрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдд्рдордХ рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╣ेрддु рдЗрд╕ рдоिрд╢рди рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдХी рдпोрдЬрдиा рддैрдпाрд░ рдХी рдЬाрдПрдЧी।
рднाрд╖ाрдпी рд╡िрд╡िрдзрддा рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
NEP-2020 рдоें рдХрдХ्рд╖ा-5 рддрдХ рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдоाрддृрднाрд╖ा/ рд╕्рдеाрдиीрдп рдпा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рднाрд╖ा рдХो рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХे рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдкрдиाрдиे рдкрд░ рдмрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд╕ाрде рд╣ी рдЗрд╕ рдиीрддि рдоें рдоाрддृрднाрд╖ा рдХो рдХрдХ्рд╖ा-8 рдФрд░ рдЖрдЧे рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдпे рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рджेрдиे рдХा рд╕ुрдЭाрд╡ рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
рд╕्рдХूрд▓ी рдФрд░ рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдпे рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдФрд░ рдЕрди्рдп рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рднाрд╖ाрдУं рдХा рд╡िрдХрд▓्рдк рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ोрдЧा рдкрд░ंрддु рдХिрд╕ी рднी рдЫाрдд्рд░ рдкрд░ рднाрд╖ा рдХे рдЪुрдиाрд╡ рдХी рдХोрдИ рдмाрдз्рдпрддा рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी।
#рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо_рдФрд░_рдоूрд▓्рдпांрдХрди_рд╕ंрдмंрдзी_рд╕ुрдзाрд░-
рдЗрд╕ рдиीрддि рдоें рдк्рд░рд╕्рддाрд╡िрдд рд╕ुрдзाрд░ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдХрд▓ा рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рддрдеा рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рд╡िрд╖рдпों рдПрд╡ं рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд╡ рдкाрда्рдпेрддрд░ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рдЕंрддрд░ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।
рдХрдХ्рд╖ा-6 рд╕े рд╣ी рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рдЗंрдЯрд░्рдирд╢िрдк (Internship) рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рднी рджी рдЬाрдПрдЧी।
‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдкрд░िрд╖рдж’ (National Council of Educational Research and Training- NCERT) рдж्рд╡ाрд░ा ‘рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдпे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рд░ूрдкрд░ेрдЦा’ (National Curricular Framework for School Education) рддैрдпाрд░ рдХी рдЬाрдПрдЧी।
рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд╕рдордЧ्рд░ рд╡िрдХाрд╕ рдХे рд▓рдХ्рд╖्рдп рдХो рдз्рдпाрди рдоें рд░рдЦрддे рд╣ुрдП рдХрдХ्рд╖ा-10 рдФрд░ рдХрдХ्рд╖ा-12 рдХी рдкрд░ीрдХ्рд╖ाрдУं рдоें рдмрджрд▓ाрд╡ рдХिрдпे рдЬाрдПंрдЧे। рдЗрд╕рдоें рднрд╡िрд╖्рдп рдоें рд╕рдоेрд╕्рдЯрд░ рдпा рдмрд╣ुрд╡िрдХрд▓्рдкीрдп рдк्рд░рд╢्рди рдЖрджि рдЬैрд╕े рд╕ुрдзाрд░ों рдХो рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЫाрдд्рд░ों рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХे рд▓िрдпे рдоाрдирдХ-рдиिрд░्рдзाрд░рдХ рдиिрдХाрдп рдХे рд░ूрдк рдоें ‘рдкрд░рдЦ’ (PARAKH) рдиाрдордХ рдПрдХ рдирдП ‘рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЖрдХрд▓рди рдХेंрдж्рд░’ (National Assessment Centre) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЬाрдПрдЧी।
рдЫाрдд्рд░ों рдХी рдк्рд░рдЧрддि рдХे рдоूрд▓्рдпांрдХрди рддрдеा рдЫाрдд्рд░ों рдХो рдЕрдкрдиे рднрд╡िрд╖्рдп рд╕े рдЬुреЬे рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░рджाрди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдпे ‘рдХृрдд्рд░िрдо рдмुрдж्рдзिрдордд्рддा’ (Artificial Intelligence- AI) рдЖрдзाрд░िрдд рд╕ॉрдл्рдЯрд╡ेрдпрд░ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ।
#рд╢िрдХ्рд╖рдг_рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा_рд╕े_рд╕ंрдмंрдзिрдд_рд╕ुрдзाрд░-
рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХी рдиिрдпुрдХ्рддि рдоें рдк्рд░рднाрд╡ी рдФрд░ рдкाрд░рджрд░्рд╢ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдкाрд▓рди рддрдеा рд╕рдордп-рд╕рдордп рдкрд░ рд▓िрдпे рдЧрдП рдХाрд░्рдп-рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдЖрдХрд▓рди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкрджोрди्рдирддि।
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░िрд╖рдж рд╡рд░्рд╖ 2022 рддрдХ ‘рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХे рд▓िрдпे рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╡्рдпाрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдоाрдирдХ’ (National Professional Standards for Teachers- NPST) рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░िрд╖рдж рдж्рд╡ाрд░ा NCERT рдХे рдкрд░ाрдорд░्рд╢ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ ‘рдЕрдз्рдпाрдкрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкाрда्рдпрдЪрд░्рдпा рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा’ [National Curriculum Framework for Teacher Education-NCFTE) рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
рд╡рд░्рд╖ 2030 рддрдХ рдЕрдз्рдпाрдкрди рдХे рд▓िрдпे рди्рдпूрдирддрдо рдбिрдЧ्рд░ी рдпोрдЧ्рдпрддा 4-рд╡рд░्рд╖ीрдп рдПрдХीрдХृрдд рдмी.рдПрдб. рдбिрдЧ्рд░ी рдХा рд╣ोрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
#рдЙрдЪ्рдЪ_рд╢िрдХ्рд╖ा_рд╕े_рд╕ंрдмंрдзिрдд_рдк्рд░ाрд╡рдзाрди
NEP-2020 рдХे рддрд╣рдд рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें ‘рд╕рдХрд▓ рдиाрдоांрдХрди рдЕрдиुрдкाрдд’ (Gross Enrolment Ratio) рдХो 26.3% (рд╡рд░्рд╖ 2018) рд╕े рдмреЭाрдХрд░ 50% рддрдХ рдХрд░рдиे рдХा рд▓рдХ्рд╖्рдп рд░рдЦा рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рджेрд╢ рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें 3.5 рдХрд░ोреЬ рдирдИ рд╕ीрдЯों рдХो рдЬोреЬा рдЬाрдПрдЧा।
NEP-2020 рдХे рддрд╣рдд рд╕्рдиाрддрдХ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдорд▓्рдЯीрдкрд▓ рдПंрдЯ्рд░ी рдПंрдб рдПрдХ्рдЬ़िрдЯ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдЕрдкрдиाрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рдХे рддрд╣рдд 3 рдпा 4 рд╡рд░्рд╖ рдХे рд╕्рдиाрддрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдоें рдЫाрдд्рд░ рдХрдИ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдкाрда्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рдЫोреЬ рд╕рдХेंрдЧे рдФрд░ рдЙрди्рд╣ें рдЙрд╕ी рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдбिрдЧ्рд░ी рдпा рдк्рд░рдоाрдг-рдкрдд्рд░ рдк्рд░рджाрди
рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा (1 рд╡рд░्рд╖ рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдоाрдгрдкрдд्рд░, 2 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдмाрдж рдПрдбрд╡ांрд╕ рдбिрдк्рд▓ोрдоा, 3 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдмाрдж рд╕्рдиाрддрдХ рдХी рдбिрдЧ्рд░ी рддрдеा 4 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рдмाрдж рд╢ोрдз рдХे рд╕ाрде рд╕्рдиाрддрдХ)।
рд╡िрднिрди्рди рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдЕंрдХों рдпा рдХ्рд░ेрдбिрдЯ рдХो рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд░ूрдк рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ ‘рдПрдХेрдбрдоिрдХ рдмैंрдХ рдСрдл рдХ्рд░ेрдбिрдЯ’ (Academic Bank of Credit) рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा, рдЬिрд╕рд╕े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдоें рдЫाрдд्рд░ों рдХे рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рдбिрдЧ्рд░ी рдк्рд░рджाрди рдХी рдЬा рд╕рдХे।
рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдХे рддрд╣рдд рдПрдо.рдлिрд▓. (M.Phil) рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдХो рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा।
#рднाрд░рдд_рдЙрдЪ्рдЪ_рд╢िрдХ्рд╖ा_рдЖрдпोрдЧ
рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдПрд╡ं рдХाрдиूрдиी рд╢िрдХ्рд╖ा рдХो рдЫोреЬрдХрд░ рдкूрд░े рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд▓िрдпे рдПрдХ рдПрдХрд▓ рдиिрдХाрдп рдХे рд░ूрдк рдоें рднाрд░рдд рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЖрдпोрдЧ (Higher Education Commission of India -HECI) рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
HECI рдХे рдХाрд░्рдпों рдХे рдк्рд░рднाрд╡ी рдФрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢िрддाрдкूрд░्рдг рдиिрд╖्рдкाрджрди рдХे рд▓िрдпे рдЪाрд░ рд╕ंрд╕्рдеाрдиों/рдиिрдХाрдпों рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै-
рд╡िрдиिрдпрдорди рд╣ेрддु- рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиिрдпाрдордХीрдп рдкрд░िрд╖рдж (National Higher Education Regulatory Council- NHERC)
рдоाрдирдХ рдиिрд░्рдзाрд░рдг- рд╕ाрдоाрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдкрд░िрд╖рдж (General Education Council- GEC)
рд╡िрдд рдкोрд╖рдг- рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдЕрдиुрджाрди рдкрд░िрд╖рдж (Higher Education Grants Council-HEGC)
рдк्рд░рдд्рдпाрдпрди- рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рдд्рдпाрдпрди рдкрд░िрд╖рдж (National Accreditation Council- NAC)
рджेрд╢ рдоें рдЖрдИрдЖрдИрдЯी (IIT) рдФрд░ рдЖрдИрдЖрдИрдПрдо (IIM) рдХे рд╕рдордХрдХ्рд╖ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоाрдирдХों рдХे ‘рдмрд╣ुрд╡िрд╖рдпрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдПрд╡ं рдЕрдиुрд╕ंрдзाрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп’ (Multidisciplinary Education and Research Universities- MERU) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдЬाрдПрдЧी।
#рд╕ंрдмंрдзिрдд_рдЪुрдиौрддिрдпाँ
рдорд╣ँрдЧी рд╢िрдХ्рд╖ा: рдирдИ рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि рдоें рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХा рдоाрд░्рдЧ рдк्рд░рд╢рд╕्рдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рд╡िрднिрди्рди рд╢िрдХ्рд╖ाрд╡िрджों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╕े рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдорд╣ँрдЧी рд╣ोрдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै। рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдиिрдо्рди рд╡рд░्рдЧ рдХे рдЫाрдд्рд░ों рдХे рд▓िрдпे рдЙрдЪ्рдЪ рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдЪुрдиौрддीрдкूрд░्рдг рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।
рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдкрд▓ाрдпрди: рд╡िрджेрд╢ी рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдХे рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╕े рднाрд░рдд рдХे рджрдХ्рд╖ рд╢िрдХ्рд╖рдХ рднी рдЗрди рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдпों рдоें рдЕрдз्рдпाрдкрди рд╣ेрддु рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।
рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдХрд░рдг: рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬ्рдпों рдХा рдпрд╣ рдЖрд░ोрдк рд╣ै рдХि ‘рдд्рд░ि-рднाрд╖ा’ рд╕ूрдд्рд░ рд╕े рд╕рд░рдХाрд░ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдХрд░рдг рдХрд░рдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ै।
рд╕ंрд╕рдж рдХी рдЕрд╡рд╣ेрд▓рдиा: рд╡िрдкрдХ्рд╖ рдХा рдЖрд░ोрдк рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдХी рджрд╢ा рд╡ рджिрд╢ा рддрдп рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдЗрд╕ рдиीрддि рдХो рдЕрдиुрдорддि рджेрдиे рдоें рд╕ंрд╕рдж рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХा рдЙрд▓्рд▓ंрдШрди рдХिрдпा рдЧрдпा। рдкूрд░्рд╡ рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि, 1986 рднी рд╕ंрд╕рдж рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ाрдЧू рдХी рдЧрдИ рдеी।
#рдоाрдирд╡_рд╕ंрд╕ाрдзрди_рдХा_рдЕрднाрд╡:
рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХुрд╢рд▓ рд╢िрдХ्рд╖рдХों рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ै, рдРрд╕े рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢िрдХ्рд╖ा рдиीрддि, 2020 рдХे рддрд╣рдд рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╢िрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдХी рдЧрдИ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдХ्рд░िрдпाрди्рд╡рдпрди рдоें рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдПँ рд╣ैं।
0 Comments